Historia obiektów

WYDZIAŁ ARCHITEKTURY – UL. PODCHORĄŻYCH 1

 

Pałac królewski w Łobzowie, zwany potocznie Podchorążówką, jest miejscem na trwałe związanym z historią Polski, Krakowem oraz Wawelem.

Jako relikt dawnego zespołu pałacowo-parkowego pełniącego przez wieki funkcję letniej rezydencji królów polskich w Łobzowie, posiada wysokie wartości historyczne, zabytkowe
i kulturowe. Należy przypomnieć, że tutaj przebywali niemal wszyscy królowie Polski, i tutaj też miało miejsce wiele wydarzeń istotnych dla naszej historii.

Wartości zabytkowe zespołu dotyczą zwłaszcza:

— reliktów średniowiecznego fortalicjum z wieżą obronno-mieszkalną z czasów Kazimierza Wielkiego,

— wciąż jeszcze zachowanych pozostałości wykwintnej architektury barokowej z czasów Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy,

— reliktów wielofazowego uformowania ogrodowego od czasów średniowiecznych poczynając.

Istotny jest też dla tego zabytku okres Il połowy XIX wieku, kiedy został on przebudowany
i rozbudowany w stylu neogotyckim dla KK Kadeten Institut, później użytkowany przez Szkołę Podchorążych, co utrwaliło taki kształt obiektu po dzień dzisiejszy.

Świadomość tych wartości, tradycja miejsca oraz stan techniczny całego założenia spowodowały podjętą przez władze Politechniki Krakowskiej w 1993 roku decyzję o pilnej potrzebie rewaloryzacji tego obiektu.

 

1. Stan badań

Temat rezydencji królewskiej w Łobzowie frapował od dawna wielu znakomitych badaczy. Cenne badania nad historią zespołu oraz fazami jego rozwoju przestrzennego podjęli jeszcze w okresie międzywojennym m.in.: K. Sinko, publikując plany przebudowy pałacu z lat 1852—1853[1], oraz W. Kieszkowski, który próbował rekonstruować pierwotne fortalicjum Kazimierza Wielkiego[2]. W latach 60. badania architektoniczno-archeologiczne podjęli W. Zin oraz K. Radwański. Ten ostatni opublikował ich wyniki, ograniczone warunkami użytkowania obiektu, w którego piwnicach odkryto relikty wieży obronnej[3]. Z kolei A. Fischinger omówił rolę znakomitego artysty Santi Gucciego w przebudowie Średniowiecznego zameczku w Łobzowie na letnią rezydencję królewską[4]. Ostatnio obszerne kilkuczęściowe opracowanie poświęcone powstaniu i przekształceniom tego zespołu wyszło spod pióra J.W. Rączki[5]. Stanowi ono aktualny zapis wiedzy historyczno-konserwatorskiej na ten temat, zawierający zestawienie stanu badań oraz analizę źródeł archiwalnych począwszy od 1367 roku, tj. od momentu zbudowania w tym miejscu przez Kazimierza Wielkiego fortalicium, aż do początku lat 80. naszego stulecia, kiedy to po licznych zmianach w krajobrazie tego fragmentu miasta, wyburzono także XIX-wieczne oficyny pałacowe, a wraz z nimi resztki XVI-wiecznych fragmentów renesansowego pałacu. Autor podaje też swoją chronologię przekształceń, nie wprowadzając jednak do stanu badań żadnych istotniejszych nowości.

Warto również odnotować pracę J. Bogdanowskiego, w której opublikowany został projekt rekonstrukcji całego założenia pałacowo-parkowego[6].

 

1367-1585

Początki rezydencji letniej w Łobzowie wiążą się z powstaniem tu obronnego fortalicjum,

które wzniósł Kazimierz Wielki w 1367 roku, a którego relikty zachowały się fragmentarycznie w murach piwnic późniejszego pałacu. Zostały one udokumentowane w trakcie badań piwnic budynku w roku 1960, prowadzonych przez W. Zina i K. Radwańskiego[7]. Zachowały się także przekazy o istnieniu kopca Esterki, a także rozległego założenia gospodarczego z ogrodami warzywno-owocowymi, które powiązane były z średniowiecznym systemem wodnym Młynówki Królewskiej wraz ze stawami i sadzawkami. Istniał też w tym miejscu w XV w. folwark i przedmieście, pozostające w jurysdykcji królewskiej[8].

Całe to założenie o obronnym charakterze było stale modernizowane, co dobitnie poświadczają rachunki jeszcze z XVI wieku, a które wspominają jednoznacznie o drewnianych i murowanych częściach „zameczku”[9]. Król Zygmunt I przyjmował tu swoją pierwszą żonę Barbarę, a w 1518 roku odbył się tu tryumfalny wjazd drugiej żony monarchy, Bony Sforzy[10]. Stąd wreszcie Zygmunt August wyruszył na powitanie trzeciej żony, Katarzyny.

 

1586-1655

Rozpoczęto ją pod kierunkiem Santi Gucciego po 1585 roku z polecenia króla Stefana Batorego. W wyniku tych prac powstała wspinała letnia rezydencja królów polskich[11].

Z rekonstrukcji opracowanej przez Kieszkowskiego i Zachwatowicza widać wyraźnie, że koncepcja pałacu zaproponowana przez Santi Gucciego zakładała wykorzystanie resztek gotyckiego fortaliejum i włączenie go w obręb wschodniego skrzydła pałacowego. Było ono połączone z drugim, analogicznym skrzydłem zachodnim dwiema galeriami, które zamykały w ten sposób zbliżony do kwadratu wewnętrzny dziedziniec. Wkrótce pałac ten ponownie powiększono, dodając już po śmierci Batorego, pomiędzy 1602 a 1603 rokiem skrzydło frontowe z zachowaną do dziś wielką reprezentacyjną sienią przejazdową. Po Śmierci Santi Gucciego robotami kierował znany krakowski artysta Jan Trevano, który kontynuował dekorację pałacu jeszcze w latach 1642—1643. Ambroży Grabowski cytuje Źródła, w których opisana jest rezydencja królewska z początku XVII wieku jako „obszerny pałac królewski, niegdyś przez króla Stefana zaczęty, a teraz przez naj. Zygmunta III rozszerzony i okazalej odbudowany. Miejsce to przyozdabiają wspaniałe ogrody i owocowe sady oraz sadzawice i otacza je dookoła mur, gdzie JK Mość latem przemieszkiwa i sprawy państwowe załatwia”[12]

Ta piękna i sławna zarazem rezydencja, opisana także przez Starowolskiego została gruntownie zniszczona w czasie okupacji szwedzkiej[13]. Pod koniec 1652 roku przebywał tu Karol Gustaw i jego żołnierze spalili i splądrowali doszczętnie wystrój i wyposażenie, co zostało szczegółowo opisane w lustracji z 1665 roku dotyczącej zarówno samego zamku, jak jego ogrodów i folwarku.

 

1656-1852

Według J. W. Rączki, zniszczony przez Szwedów zespół pałacowo-ogrodowy zachował formę nadaną mu przez artystów renesansowych z okresu Jagiellonów i rozbudowy w XVII wieku. Otwarty na ogrody poprzez filarowe krużganki otaczające z trzech stron wewnętrzny

dziedziniec, był uważany jako wzorzec wczesnobarokowej rezydencji małopolskiej. Również wiele elementów małej architektury zdobiło rozległą kompozycję ogrodową, o której również mówią osiemnastowieczne lustracje. Za sprawą Jana III Sobieskiego pałac znów stał się od 1683 roku siedzibą królewską. Tu w piwnicach pałacowych przechowywano, a w ogrodach eksponowano z rozkazu królowej Marii Kazimiery trofea zdobyte przez króla w czasie wiedeńskiej wiktorii. O ile jeszcze w czasach Jana Kazimierza pusty i spalony pałac nie był użytkowany ani odnawiany, o tyle Sobieski nie szczędził środków na konserwację i utrzymanie Łobzowa i jego ogrodów, utrzymanych teraz w modnym stylu francuskim. Rezydencja wciąż używana była także przez Augusta II, ale już August III zrezygnował z zamieszkiwania tu podczas swojej koronacji w Krakowie. W lustracjach oraz opisach z XVIII wieku znajdują się wzmianki o opłakanym stanie obiektu[14], z którego utrzymaniem były spore kłopoty.

W 1788 roku został on ostatecznie przejęty przez Uniwersytet Krakowski, zaś w 1815 stał się własnością Wolnego Miasta Krakowa, a po upadku Rzeczypospolitej Krakowskiej – rządu austriackiego, który w latach 1846—1849 ulokował tu szpital, a potem w 1852 roku posiadłość została zakupiona dla Szkoły Kadetów, której projekt, zakładający przebudowę resztek dawnej rezydencji królewskiej, sądząc po architektonicznych analogiach, sporządził być może Feliks Księżarski[15].

Założenia architektoniczne dla austriackiej szkoły artylerii, później nazywanej Podchorążówką, domniemany autor oparł o relikty skrzydła południowego (frontowego) dawnej rezydencji, które zachowało się najlepiej. Na litografii Stachowicza, a także na innych rycinach pochodzących m.in. z Teki Grabowskiego wyraźnie widać zachowaną niemal w całości tę część, która została włączona jako segment wschodni nowego ponadstumetrowej długości skrzydła frontowego budynku Szkoły Kadetów. Oś główna tego obiektu została przesunięta w kierunku zachodnim od osi założenia dawnej rezydencji i zaakcentowana środkowym ryzalitem, wyniesionym w stosunku do obu segmentów. Dwa nowe krótkie skrzydła — wschodnie i zachodnie — ulokowane prostopadle do głównego korpusu frontowego, zaakcentowano dwoma ryzalitami skrajnymi, podobnymi do ryzalitu Środkowego. Całość nowego założenia rozwiązano w formach neogotyckich, jedynie w osiach dwóch symetrycznych segmentów frontowych znalazły się portyki o cechach neorenesansowych, z których wschodni jest zachowanym reliktem z dawnego pałacu, w którym pełnił rolę bramy do dawnej sieni przejazdowej na wewnętrzny dziedziniec. To odstępstwo od form neogotyckich stanowi jakby uszanowanie zachowanych oryginalnych reliktów. W takiej konwencji stylowej zaprojektowano też cokół o rytmicznym kwadratowym boniowaniu, gzymsy pośrednie i główny gzyms wieńczący. Ryzality frontowy i boczne pierwotnie zwieńczone były wypiętrzonymi szczytami neogotyckimi, ozdobionymi ośmiobocznymi lizenami – wieżyczkami w które wkomponowano dodatkową kondygnację użytkową. W ikonografii obiektu zachowały się dwie wersje tych zwieńczeń, różniące się wielkością i kształtem otworów okiennych. Obecnie ryzality nie posiadają spiętrzonych szczytów i nakryte są dachami czterospadowymi. Nad niższymi segmentami skrzydła frontowego i bocznych dachy dwuspadowe kryte są blachą o nachyleniu około 25%.

Obiekt został wpisany do rejestru zabytków pod nr A-645 decyzją z dnia 18. I I. 1983 roku oraz do rejestru zabytkowych parków i ogrodów — nr. ew. 664. Obecnie jest on w całości własnością Politechniki Krakowskiej. W latach 90-tych XX wieku rozpoczęto adaptację pałacu przekształcając go do potrzeb wyższej uczelni – Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej według projektu prof. zw. dr hab. inż. arch. Andrzeja Kadłuczki[16] i wytycznych konserwatorskich prof. zw. dr hab. inż. arch. Kazimierza Kuśnierza[17]. Renowacja i dostosowanie układu fukncjonalno – przestrzennego obiektu do potrzeb współczesnej uczelni było ułatwione, ze względu na jego XIX wieczną przebudowę z pałacu na szkołę podchorążych. Układ komunikacji, rozmieszczenie sal dydaktycznych i wykładowych pozwoliło na adaptację prawie bez inwazyjną w zabytkową tkankę. Dzięki pracom remontowo-konserwatorskim udało się z kolei wydobyć walory architektoniczne, detale oraz zachowane portale, które zdobią wydziałowe korytarze.

 

Tekst na podstawie: Kadłuczka A., Frankowska – Cząstka E., Adaptacja dawnego pałacu królewskiego w Łobzowie dla wyższej uczelni architektonicznej w: Zabytki architektury i urbanistyki ziemi krakowskiej i ich rola we współczesnym rozwoju regionu, Wydawnictwo Politechnika Krakowska, Kraków1996, s. 167-181

 


[1] K. Sinko, Santi Gucci Fiorentino i jego szkoła, Kraków 1933.

[2] W. Kieszkowski, Zamek królewski w Łobzowie, Biuletyn HSiK, R.IV, 1935.

[3] K. Radwański, Konserwatorskie prace archeologiczne powadzone w Krakowie w 1960 roku. Biuletyn Krakowski t.lll, Kraków 1961.

[4] A. Fischinger, Santi Gucci — architekt i rzeźbiarz królewski w ATT wieku, Kraków.

[5]J.W. Rączka, Królewska rezydencja pałacowo-ogrodowa w Łobzowie, cz. 1-3, Teka KUiA, t. XVI-XVIII.

[6] J. Bogdanowski, Królewski ogród H’ Łobzowie, cz.I-2, Teka KUiA, t.XXIV—XXV.

[7] K. Radwański, op. cit., s. 245-246, relacjonuje badania prowadzone wspólnie z W. Zinem i zespołem Katedry Historii Architektury Polskiej WAPK.

[8] W. E. Radzikowski. Kraków dawny i dzisiejszy, Kraków 1902, s. 482, por. także: Zbiór doku-mentów Małopolskich. wyd. S. Kuraś i I. Sutkowska-Kurasiowa, cz. I-VIII, Wrocław 1962—1975, cz. lll nr 655.

[9] Rachunki budowy zamku krakowskiego — 1535, s. 91—92, Kraków 1952.

[10] W. Pociecha, Królowa Bona (1494—1557), t. II, Poznań 1949 oraz Kronika polska Marcina Bielskiego… , t.ll, Sanok 1856, t. II; cytaty wg J.W. Rączki, Królewska rezydencja…. op. cit. 168

[11] W. Kieszkowski, op. cit.

[12] A. Grabowski, Kraków i okolice, wyd. V, Kraków 1866.

[13] S. Starowolski, Polonia nunc denuo recognita et aucta. Gdańsk 1962.

[14] S. Tomkowicz, Wewnętrzne urządzenie zamku krakowskiego i jego losy, Biblioteka Krakowska nr 36, s. 23, 1907.

[15] J.W.Rączka, op.cit.

[16] Andrzej Kadłuczka, Jacek Czubiński, Elżbieta Frankowska – Cząstka , Jakub Kulczycki, Dokumentacja techniczna. Budynek dawnej Szkoły Podchorążych w Krakowie. Wytyczne konserwatorskie. Zestawienie elementów zabytkowych., Część II i III, Kraków 1994; 181;

[17] Kazimierz Kuśnierz Łobzów założenie pałacowo ogrodowe letniej rezydencji królów polskich, Rzeczoznawcza opinia konserwatorska i wytyczne do projektu rewaloryzacji, Kraków 1993

data publikacji: 01-08-2014    edycja: 28-04-2015